Egipt

Opis - ciąg dalszy

Rozwój islamu w Egipcie
Początki islamu w Egipcie w 640 r. zbiegły się z ogólnym zniechęceniem do bizantyjskiego panowania i wyznawanego w Bizancjum chrześcijaństwa. Obiecując wolność wyznania egipskim chrześcijanom i żydom, muzułmański przywódca Amr zyskał przychylność miejscowej ludności u progu arabskiego panowania w Egipcie. Wielu Egipcjanom, którzy z pogańskiej, politeistycznej religii przeszli na chrześcijaństwo, islam mógł się wydawać logicznym uproszczeniem, które było w stanie uchwycić istotę wzajemnych relacji człowieka i wszechmocnego Boga.
We wczesnym etapie szerzenia islamu pojawił się pewien konflikt interesów. Arabom zależało na głoszeniu nowej wiary, jednak ich administracja opierała się na wpływach z podatków nałożonych na niemuzułmanów. Przez jakiś czas udawało się utrzymać równowagę, jednak pod koniec IX w. władcy zaczęli stosować podatki jako środki karne przeciw żydom i chrześcijanom. Kalif al-Hakim zyskał szczególnie złą sławę, rozpoczynając niszczenie kościołów i synagog. Cały Egipt stał się w przeważającej mierze muzułmański dopiero w XIII w. (Kair w wieku XI).
Pierwsze arabskie dynastie w Egipcie wyznawały islam sunnicki - główny, bardziej ortodoksyjny odłam islamu, skupiający wówczas i teraz większość wyznawców tej religii. Dynastia Fatymidów, która objęła władzę w 969 r., wprowadziła jednak islam szyicki, wyznawany w Egipcie (przynajmniej przez panujących) aż do końca XII w. Za panowania dynastii Ajjubidów do kraju powróciła (jak się okazało na stałe) sunnicka odmiana islamu, a propagowaniu ortodoksji miała służyć instytucja madrasy - szkoły teologicznej przy meczecie.
Ortodoksja ze swojej natury najlepiej rozwija się w mieście. Tylko tutaj mogli gromadzić się i regulować sprawy wiary muzułmańscy uczeni z zakresu prawa i teologii, zwani ulama (l.p. alim). W islamie sunnickim dzielą się oni na cztery szkoły (madhahib): Hanbali i Maliki oraz dominujące w Egipcie Hanafi i Shafi'i. Ulama kairskiego meczetu al-Azhar (www.alazhar.org, info@alazhar.org) to najwyższa instancja teologiczna dla większości sunnitów poza krajami Zatoki Perskiej.
Szajchowie i wyznawcy sufizmu Wraz z oficjalnym przyjęciem nowej religii w Egipcie rozwinęła się powszechna kultura religijna, przejawiająca się do dzisiejszego dnia w otaczaniu czcią szajchów oraz w działalności bractw sufickich.
Szajchowie to (w uproszczeniu) lokalni święci, ludzie znani z pobożności i głębokiej wiedzy religijnej. Nie ma w islamie ustalonej procedury przyznawania tytułu szajcha (jest to jedynie aklamacja), więc w różnych społecznościach pojawiają się odmienne postaci. Podobnie jak szajchowie, czcią otaczani są także sajid (pan) i sajida (pani), potomkowie Proroka. W Egipcie do najważniejszych należą: Sajid al-Husajn, wnuk Muhammada i syn Alego, oraz wnuczki Proroka Sajida Zajnab i Sajida Nafisa.
Chociaż Koran otwarcie zakazuje życia zakonnego i odosobnienia od społeczeństwa, szybko pojawiły się zgromadzenia i bractwa, stosujące ascezę i poszukujące mistycznego zjednoczenia z Bogiem. Grupy te, znane jako bractwa sufickie, skupiały się wokół charyzmatycznych nauczycieli i przywódców duchowych, od których wywodzą się ich nazwy. Największe egipskie bractwa to Rifai, Ahmadija i Szadhilija, spotykane na uroczystościach odpustowych (mulid) ze swoimi różnobarwnymi sztandarami.

Kryzys
Islam przenika prawie wszystkie aspekty życia egipskiego społeczeństwa. W przeciwieństwie do chrześcijaństwa (lub przynajmniej protestantyzmu), które oddzieliło kościół od państwa, islam nie uznaje takiego rozdziału. Szariat jest źródłem prawa cywilnego, Koran - religijnego, a o życie intelektualne dbają madrasy i uniwersytet al-Azhar.
Religijna podstawa arabskiej nauki nie stanowiła przeszkody dla jej uczonych, aby swoimi osiągnięciami wyprzedzić o całe stulecia współczesną im Europę, pogrążoną jeszcze w mrokach średniowiecza. Przykładem może być Ibn Sina (znany w Europie jako Awicenna) ze swoimi traktatami z dziedziny medycyny, a także wprowadzenie systemów wodociągów i kanalizacji w Fustat. Arabskie prace bazujące na kulturze greckiej i rzymskiej miały także niebagatelne znaczenie dla rozwoju europejskiego renesansu.
Do tego czasu jednak świat islamski wyraźnie odsunął się od Zachodu, co spowodowane było z jednej strony krucjatami, a z drugiej postawą muzułmańskich władz, które (podobnie jak Kościół Zachodni) z niechęcią i nieufnością podchodziły do jakichkolwiek innowacji. Na początku zastój w kulturze islamskiej nie odgrywał większej roli z politycznego punktu widzenia. Pod koniec XVIII w. wykorzystały go jednak do swych celów państwa europejskie. Wyprawa Napoleona do Egiptu w 1798 r. oznaczała początek stulecia, w którym praktycznie każde islamskie państwo dostało się pod panowanie europejskiego mocarstwa.
Za materialny upadek islamskiego świata nie można oczywiście winić jedynie religii. Ponieważ wpływa ona jednak znacząco na życie jej wyznawców, a także ze względu na traktowanie rywalizacji między Wschodem a Zachodem w kategoriach religijnych, nie ulega jednak wątpliwości, że w XIX i XX w. nastąpiło coś w rodzaju kryzysu zaufania do religii. Dlaczego więc dawne mocarstwa islamskie przeszły w obce ręce?
Islamski odzew Odpowiedzi na to pytanie bywały skrajnie różne. Jedni twierdzili, że islam powinien spróbować przejąć od Zachodu część jego świeckich i materialnych aspektów, a inni występowali z propozycją odwrócenia się od Zachodu i oczyszczenia się z jego złych wpływów, przez co państwa islamskie odzyskałyby dawną świetność i władzę.
Pogląd taki jako pierwsze wysunęło Stowarzyszenie Braci Muzułmanów (Ichwan al-Muslimin), założone przez Hasana al-Bannę w 1928 r. w Ismailii. Bractwo to, głoszące potrzebę moralnego odnowienia islamu, założyło sieć szkół i ośrodków szkoleniowych oraz stworzyło tajne grupy paramilitarne. Mierzyło zarówno w skorumpowane instytucje feudalne, jak i zachodni imperializm.
W okresie piętnastu lat Stowarzyszenie Braci Muzułmanów zdobyło popularność w Egipcie i na całym Bliskim Wschodzie. Jego akcje terrorystyczne wywołały jednak gwałtowną reakcję państwa. Król Faruk zakazał jego działalności, a w 1949 r. al-Banna został zamordowany przez królewską ochronę.
Po uzyskaniu przez Egipt niepodległości oraz po rewolucji 1952 roku legalnie już działające bractwo szybko rozczarowało się świeckim nacjonalizmem Nasera. W 1954 r. dwóch członków organizacji przygotowało na niego nieudany zamach podczas jednego z wieców w Aleksandrii. Nastąpiły masowe aresztowania, a bractwo znów zeszło do podziemia, aby pozostać tam aż do czasów Sadata, kiedy to rząd uznał je za przydatną przeciwwagę dla lewicy.
Do tego czasu stowarzyszenie złagodziło nieco swoją strategię (chociaż cele pozostały te same), a jego współpraca z rządem doprowadziła do powstania bardziej radykalnych ugrupowań. Jedno z nich - at-Taqfir w'al-Higra - zyskało złą sławę atakami na butiki i kluby nocne podczas zamieszek w 1977 r. Inna frakcja, utworzona w Egipskiej Akademii Wojskowej, zaplanowała zamach stanu, który jednak stłumiono w zalążku. Najsłynniejszą (i najskuteczniejszą) organizacją była al-Dżihad (Święta Wojna), która zorganizowała zamach na Sadata i przymierzała się do rewolucji w Asjut w 1981 r.
Za rządów Mubaraka islamskiej opozycji pozwolono zakładać szkoły i szpitale dla ubogich, przez co mogła wywierać jakiś wpływ na życie w Egipcie. W późnych latach 80. za sprawą Gama'at Islamija (Towarzystwa Islamskie) tysiące Egipcjan ulokowało swoje oszczędności w domach inwestycyjnych oferujących wyższe dochody niż zwykłe banki. Kiedy jednak zbankrutowały i głośno mówiło się o oszustwie, wiarygodność islamskiej organizacji została mocno naruszona. Reputację wśród miejskiej biedoty odzyskała dopiero podczas trzęsienia ziemi w Kairze w 1991 r., kiedy pospieszyła z natychmiastową pomocą.