Egipt

Opis - ciąg dalszy

Średnie Państwo
Okres 2050-1786 p.n.e. określa się jako Średnie Państwo. W czasie pięćdziesięciu lat panowania Mentuhotepa II ponownie rozwinął się handel i wydobycie surowców mineralnych. Wznowiono najazdy na Libię, Synaj i Nubię, a sztuka i rękodzieło znów przeżywały okres rozkwitu. Następcy wielkiego władcy - Mentuhotep III i IV - wsławili się szczególnie wyprawami do krainy Punt. Napisy z Wadi Hammamat wskazują, że przywódcą drugiej ekspedycji był wezyr Amenemhat, który później wstąpił na tron i założył XII dynastię (ok. 1991-1786 p.n.e.).
Amenemhat przeniósł stolicę z powrotem do Memfis i (aby strzec delty Nilu przed najeźdźcami) wzniósł tzw. Mur Księcia. Zaanektował także północną Nubię i rozszerzył kontakty handlowe aż po Syrię i Palestynę.
Za rządów syna Amenemhata Senusereta I (Sezostris I) administracyjną stolicą państwa uczyniono Fajum, gdzie podjęte zostały intensywne prace nad systemem nawadniania. Amenemhat II ograniczył władzę nomarchów, a Senuseret III prawdopodobnie całkowicie zniósł ten urząd. Królowie ci oraz Amenemhat III wznieśli także w Lahun, al-Liszt i Hawara ostatnie piramidy. Amenemhat III znany jest również z opisywanego przez Herodota Labiryntu.
Według nowej chronologii Rohla to właśnie Amenemhat III mianował Józefa Egipskiego swoim ministrem i pozwolił Izraelitom osiedlić się w delcie Nilu (ok. 1662 r. p.n.e.). Groby w Awaris wskazują na obecność dużej grupy Semitów, nękanej klęskami i nieszczęściami, podobnymi do biblijnego opisu wydarzeń wiodących do exodusu, który według Rohla nastąpił za panowania faraona XIII dynastii Dedumose (ok. 1447 r. p.n.e.). Obydwie te daty zupełnie nie zgadzają się z ogólnie przyjętą chronologią, która umieszcza exodus dwa stulecia później, w okresie Nowego Państwa.
Nie ulega jednak wątpliwości, że okres panowania późnej XII dynastii to czasy bardzo niespokojne, naznaczone większymi, niż dotąd wylewami Nilu, marnymi zbiorami i, co za tym idzie, klęską głodu. Rzeźbione twarze faraonów z tego okresu są wyraźnie zatroskane i niezwykle poważne. Nawet jeśli Egiptu nie nawiedziły wtedy biblijne plagi i nie miał miejsca exodus z delty Nilu, kraj nie był wystarczająco silny, aby odeprzeć atak najeźdźców.

Drugi Okres Przejściowy
Za panowania XIII dynastii w Egipcie nastały czasy bezładu, zwane przez archeologów Drugim Okresem Przejściowym (ok. 1786-1567 p.n.e.). Faraonowie utracili wtedy Nubię i deltę Nilu. Historyk Manethon podaje, że ludy nieznanej rasy najechały deltę za panowania Dedumose i kroczyły dalej, aby zdobyć Memfis. Hyksosi, bo o nich mowa, opanowali deltę i założyli rezydencję w Awaris, utrzymując kontakty z Palestyną, Kretą i Persją. Chociaż egipskie kroniki opisują ich rządy jako anarchiczne, dokumenty takie jak Papirus Rhinda sugerują, że przyjęli miejscową kulturę oraz przybrali egipskie imiona i styl władzy faraonów. Niewykluczone, że Hyksosi wprowadzili również do Egiptu konie, choć używano ich wyłącznie do zaprzęgania w rydwanach.
Od roku 1650 p.n.e. Hyksosi mieli rywali w postaci tebańskich królów XVII dynastii, którzy dążyli do objęcia władzy w całym Egipcie. Raz jedni, raz drudzy byli bliżej zwycięstwa, a Nubia za każdym razem stawała po stronie tego państwa, które uznawało jej niepodległość. W końcu tebański władca Wadżcheperre Kamose najechał Awaris, a jego następca Jahmes w roku 1567 p.n.e. ostatecznie usunął Hyksosów z Egiptu, rozpoczynając w ten sposób zupełnie nową erę w dziejach państwa.

Nowe Państwo
Założona przez Jahmesa XVIII dynastia (ok. 1567-1320 p.n.e.) zainaugurowała epokę Nowego Państwa, czas stabilności, bogactwa i dalszej ekspansji. Liczni władcy tego okresu należą do najsłynniejszych postaci w historii Egiptu. Nubia dostała się wtedy pod panowanie państwa egipskiego, dostarczając mu złota, kości słoniowej, hebanu, kamieni szlachetnych i, co najważniejsze, niewolników. Zawodowi żołnierze faraonów wyruszyli także na podbój Syrii i Palestyny, ustanawiając kolonie zarządzane przez egipskich namiestników lub miejscowych satrapów. W wyniku tego do Egiptu zaczęły napływać masy ludności, która przyniosła ze sobą swoją kulturę, wierzenia i technologie.
O świetności Nowego Państwa może świadczyć niezwykły rozwój nowej stolicy Egiptu - Teb, gdzie liczne świątynie i grobowce symbolizują potęgę faraonów i kult dominującego bóstwa Amona. Thotmes I (ok. 1525�1512 p.n.e.) był budowniczym pierwszego grobowca w Dolinie Królów, a jego córka Hatszepsut wzniosła okazałą świątynię w Dajr al-Bahri. Sprawowała władzę (ok. 1503�1482 p.n.e.), choć o tron ubiegał się jej pasierb Thotmes III. Kiedy zmarła, objął w końcu rządy i wyruszył na podboje, w wyniku których obszar imperium powiększył się o ziemie nubijskie na południe od IV katarakty i tereny w Azji aż po granice państwa Hetytów. Jego następca Amenhotep II (ok. 1459-1425 p.n.e.) kontynuował podboje w Nubii, a Thotmes IV (ok. 1425-1417 p.n.e.) umocnił jeszcze imperium poprzez małżeństwo z księżniczką Mitanni - państwa graniczącego z ziemiami Hetytów.
Rządy Amenhotepa III (ok. 1417-1379 p.n.e.) przypadły na okres największej świetności Nowego Państwa. Bezpieczeństwu imperium i jego dobrobytowi nic nie zagrażało, faraon mógł więc oddać się sztuce i wznoszeniu potężnych budowli takich jak świątynia w Luksorze. W tym samym czasie w królewskich kręgach coraz większą popularność zdobywał kult Atona - wkrótce syn faraona postawił go nad wszystkimi bogami.
Rewolucja amarneńska Młody Amenhotep IV zmienił imię na Echnaton (Ten, Który Jest Miły Atonowi), przeniósł stolicę do Tell el-Amarna i wprowadził religię monoteistyczną, czym naraził się potężnym kapłanom. Historia tego faraona i Nefertiti została szczegółowo opisana na s. 284, wystarczy więc tylko dodać, że owa rewolucja ledwo przetrwała panowanie Echnatona (ok. 1379-1362 p.n.e.) i jego tajemniczego następcy Semenechkare, który zmarł rok później.
Młody Tutanchamon (ok. 1361-1352 p.n.e.) łatwo dał się przekonać do porzucenia kultu Atona i przeniesienia stolicy z powrotem do Teb. Władca ten rozpoczął w ten sposób kontrrewolucję tebańską, której kontynuatorami byli Aj i Horemheb. Chociaż Horemheb (ok. 1348-1320 p.n.e.) z powodzeniem przywrócił status quo ante, to jednak brak potomka oraz fakt, że w jego żyłach nie płynęła królewska krew, sprawiły, że panowanie XVIII dynastii dobiegło końca.
XIX dynastia XIX dynastię (ok. 1320-1200 p.n.e.) zapoczątkowało panowanie Ramzesa I (ok. 1320-1318 p.n.e.), wezyra Horemheba. Z jego rodu wywodziło się kilku walecznych królów, którzy odzyskali terytoria utracone za rządów Echnatona. Sethi I (ok. 1318-1304 p.n.e.) przywrócił władzę faraonów w Nubii, Palestynie i na Bliskim Wschodzie. Wsławił się również rozpoczęciem budowy wspaniałej świątyni w Abydos. Jego syn Ramzes II (ok. 1304-1237 p.n.e.) dokończył dzieło ojca i dokonał kolejnych podbojów w Azji Mniejszej, upamiętniając licznymi reliefami swe wątpliwe zwycięstwo pod Kadesz. Z Hetytami jednak ostatecznie zawarł traktat. W kraju Ramzes II zawłaszczał cudze świątynie i posągi, wznosił jednak również własne budowle, z których na szczególną uwagę zasługują tebańskie Ramesseum i świątynie w Abu Simbel.
Jego syn Merenptah (ok. 1236-1217 p.n.e.) stanął w obliczu ataków tzw. Ludów Morza z północy i Libijczyków z zachodu, których ostatecznie jednak zdołał pokonać w zachodniej części delty. Uznawany jest także za faraona, który był świadkiem exodusu, choć jedyne tego potwierdzenie można znaleźć w opisie wspomnianego wyżej zwycięstwa. XIX dynastia wygasła wraz z końcem panowania Sethi II (ok. 1210 r. p.n.e.), po czym nastąpił dziesięcioletni okres bez panującej dynastii.
XX dynastia Panowanie XX dynastii (ok. 1200-1085 p.n.e.), ostatniej w epoce Nowego Państwa, otwarł Sethnacht. Jego następca Ramzes III (ok. 1198-1166 p.n.e.) odparł trzy potężne natarcia Libijczyków i Ludów Morza oraz wzniósł imponujący kompleks świątyń w Madinat Habu. Bunty wśród budowniczych nekropoli i spisek w królewskim haremie mający na celu zamordowanie władcy zwiastowały jednak nadchodzące problemy. Za panowania ośmiu kolejnych faraonów (wszyscy nosili imię Ramzes) Egipt utracił pozostałości azjatyckich terytoriów, a rabusie bezkarnie plądrowali królewskie grobowce. Ramzes XI (ok. 1114-1085 p.n.e.) wycofał się do rezydencji w delcie. Tymczasem władzę w Górnym Egipcie objął wysoki arcykapłan Amona, Herihor, a w Dolnym Egipcie rządy sprawował wezyr Nesbanebdżed (Smendes).