Egipt

Opis - ciąg dalszy

Chronologia

Początki
Kamienne narzędzia znalezione w Górnym Egipcie wskazują na obecność w tych rejonach uprawiających myślistwo i zbieractwo hominidów już 250 tysięcy lat temu, kiedy Sahara była sawanną, na której żyły zebry, słonie i inne zwierzęta. Drastyczne zmiany klimatu w późnej erze paleolitycznej (ok. 25 000 r. p.n.e.) spowodowały przekształcenie się ogromnych terenów w pustynię, co zmusiło koczownicze plemiona do osiedlenia się nad Nilem i w oazach. Większość z nich nadal zajmowała się myślistwem i rybołówstwem, jednak powoli pojawiały się zaczątki pasterstwa i prymitywnego rolnictwa. Około 7000 r. p.n.e. na terenach tych zaczęto hodować owce i kozy oraz uprawiać zboże.
W erze neolitycznej Środkowy Egipt i deltę Nilu zamieszkiwały już osiadłe społeczności, trudniące się uprawą pszenicy i lnu, hodowlą zwierząt oraz tkactwem. Niektóre z nich powróciły do koczowniczego trybu życia, gdy deszcze ery neolitycznej przerwały proces rozprzestrzeniania się pustyń, inne pozostały i doskonaliły metody uprawy roli.
Okres predynastyczny Pomimo, że delta Nilu wystawiona była na wpływy lewantyńskie i egejskie, postęp nadszedł z południa Egiptu, gdzie archeologowie wyróżnili trzy główne kultury. Najwcześniejsza z nich znana jest jako Badari - od nazwy miejscowości al-Badari, gdzie w latach 20. XX w. Brunton prowadził prace wykopaliskowe. Badarianie byli rolnikami, myśliwymi i górnikami. Wyrabiali naczynia gliniane i przedmioty z kości słoniowej oraz wymieniali je na turkusy i drewno.
Okres kultury Naqada I (od mniej więcej 4000 r. p.n.e.) charakteryzował się dużymi osadami i szczególnym stylem garncarstwa. Dominowały ceramiczne naczynia z czerwonej gliny z czarnym brzegiem lub białymi zoomorficznymi rysunkami. Figurki z gliny i kości słoniowej ukazują mężczyzn noszących brody i osłony na genitalia, co może wskazywać na powiązania etniczne z libijskimi sąsiadami. Niezwykłe są zwężające się ku górze wazy z bazaltu, których nie potrafiono odtworzyć przy użyciu XX-wiecznej technologii, choć powstały w epoce kamiennej.
W grobach kultury Naqada II znaleziono świadczące o postępie technologicznym narzędzia z miedzi i szklane paciorki oraz lazuryt, który wskazuje na kontakty handlowe z Azją. Zmieniły się także groby - zwykłe doły wykopane w ziemi zastąpiono malowanymi grobowcami, wyłożonymi tkaninami i drewnem, a w późniejszym okresie cegłą. Budowa rozległych systemów irygacyjnych (ok. 3300 r. p.n.e.) znacznie wpłynęła na wielkość zbiorów i przyjała częstszym kontaktom pomiędzy osadami.
Dwa państwa Do tego czasu mieszkańcy Górnego i Dolnego Egiptu utworzyli dwie luźne konfederacje, które wkrótce obrały sobie naczelne bóstwo i symbol państwowości. Na południu, w Górnym Egipcie, władza skupiła się wokół kultury Naqada, a konfederację kojarzono z bogiem o imieniu Seth i znakiem białej korony. W delcie Nilu ośrodkiem władzy było miasto Behdet, którego naczelnym bóstwem był Horus, a symbolem państwowym czerwona korona.
Z biegiem czasu obydwa państwa obrały nowe stolice (odpowiednio: Hierakonpolis i Buto) i dążyły do dominacji nad całym regionem. Ostateczny triumf południowego królestwa doprowadził do połączenia dwóch państw (ok. 3100 r. p.n.e.) przez półmitycznego władcę Menesa (często identyfikowanego z historycznym królem o imieniu Narmer). Wtedy też w historii Egiptu rozpoczął się okres dynastyczny.

Okres wczesnodynastyczny
Okres wczesnodynastyczny (ok. 3100-2686 p.n.e.), zwany również archaicznym, był decydujący dla rozwoju egipskiej cywilizacji. Prawda historyczna o tamtych czasach zlewa się z mitem tak jak w przypadku założenia (przypuszczalnie przez Menesa) Memfis - pierwszego miasta królewskiego na ziemi, na pograniczu Dolnego i Górnego Egiptu.
Z tego właśnie miejsca Dżer i Den - trzeci i piąty król z I dynastii - próbowali podporządkować sobie Synaj. Nastąpił wtedy niezwykły rozwój pisma, malarstwa i architektury, a w Saqqara i Abydos zaczęły powstawać mastaby, czyli rozbudowane grobowce królewskie.
Wkrótce jednak, wraz z osłabieniem centralnej władzy, nasiliły się rozłamy wewnątrz zjednoczonego państwa, którym kres położył Hetepsechemui - założyciel nowej linii królewskiej. Regionalne spory trwały jednak przez cały okres panowania II dynastii (ok. 2890-2686 p.n.e.). Te właśnie zatargi prawdopodobnie zrodziły jeden z głównych tematów egipskiej mitologii, czyli rywalizację bogów Setha i Horusa. Stela Peribsena ukazuje fasadę pałacu, nad którą góruje Seth, a nie Horus - odwieczny patron władzy królewskiej. Konflikt pomiędzy dwoma egipskimi regionami i ich bóstwami ustał dopiero wtedy, gdy władzę objął ostatni król II dynastii Chasechemui, który otwarł Egiptowi drogę do stabilizacji.

Stare Państwo
Za czasów Starego Państwa (ok. 2686� 2181 p.n.e.), którego początki sięgają panowania III dynastii (ok. 2686�2613 p.n.e.), niezwykły postęp technologiczny i rozkwit kultury wyniosły Egipt na niespotykany dotąd poziom rozwoju cywilizacji.
Kluczową postacią III dynastii był król Dżeser, którego architekt Imhotep wzniósł pierwszą piramidę schodkową w Saqqara w XXVII w. p.n.e. Było to tak wielkie osiągnięcie, że kolejne pokolenia uznały Imhotepa za najwyższego mędrca. W ramach poczynań politycznych i handlowych III dynastia wysyłała wyprawy na półwysep Synaj, aby szukać turkusów i miedzi oraz podporządkować sobie zamieszkujących ten teren Beduinów.
Budową piramid i podbojami zajmowała się także IV dynastia (ok. 2613�2494 p.n.e.), której pierwszy król Snofru wzniósł dwie piramidy w Dahszur oraz najechał Nubię i Libię. Jego następcy - Chufu (Cheops), Chafre (Chefren) i Menkaure (Mykerinos) - wybudowali piramidy w Gizie, rozszerzyli stosunki handlowe z Bliskim Wschodem i rozpoczęli prace wydobywcze w Nubii, gdzie przy II katarakcie wytapiano miedź. Chociaż królewska linia Snofru wygasła wraz ze śmiercią Szepseskafa, owdowiała królowa Chenetkaus ponoć poślubiła wysokiego kapłana, aby urodzić następcę.Dług wdzięczności względem kapłana z Heliopolis może tłumaczyć wzrost kultu boga Re za czasów panowania V dynastii (ok. 2494-2345 p.n.e.), której władcy obwołali się synami wielkiego boga słońca i wznieśli w Abu Ghurab misterne świątynie na jego cześć. Zbudowane przez nich piramidy w Abu Sir i Saqqara były mniejsze, lecz doskonalsze od budowli powstałych za czasów poprzednich władców. Unis, ostatni faraon V dynastii, jako pierwszy umieścił w swojej piramidzie teksty religijne zwane Tekstami piramid. Opisy podziemnego świata i życia po śmierci były później inspiracją do stworzenia Księgi umarłych. Tymczasem rosła niezależność lokalnych władców, o czym świadczą ich imponujące grobowce powstające coraz dalej od królewskich piramid.
Podobna tendencja panowała za czasów VI dynastii (ok. 2345�2181 p.n.e.), kiedy to miejscowych dostojników grzebano w ich własnych nomach (prowincje). Podczas gdy wojska egipskie niosły sztandar faraonów do Nubii, Libii i Palestyny, władzę w kraju praktycznie przejęli lokalni nomarchowie. Za panowania Pepi II (Neferkare) nie było już odwrotu. Śmierć tego władcy zwiastowała koniec Starego Państwa.
Pierwszy Okres Przejściowy Po śmierci Pepi II nastąpiły lata chaosu i rywalizacji między prowincjami, a pomniejsze dynastie walczyły o swoje prawa do tronu (ok. 2181�2050 p.n.e.). Grecki historyk Manethon doliczył się siedemdziesięciu władców za krótkiego panowania VII dynastii (ok. 2181-2173 p.n.e.). Nie jest znana dokładnie liczba możnowładców którzy na próżno rywalizowali o tron za czasów VIII dynastii (ok. 2173-2160 p.n.e.).
Kiedy z powodu suszy w Etiopii nastała w Egipcie klęska głodu, chaos w państwie jeszcze się nasilił. Słabe księstwa szukały silniejszych sprzymierzeńców, takich jak Herakleopolis - naczelne miasto Dwudziestego Nomu, którego władca Cheti opanował Środkowy Egipt, przybrał imię Meribre i założył IX dynastię (ok. 2160-2130 p.n.e.).
Północ w przeważającej mierze dostała się pod panowanie królów IX i X dynastii (ok. 2130-2040 p.n.e.), a o władzę w Górnym Egipcie rywalizowali panowie Edfu i Teb. Po ostatecznym pokonaniu rywala tebański przywódca Sehertani Intef usiłował przejąć władzę także w Dolnym Egipcie, zakładając XI dynastię (ok. 2133-1991 p.n.e.). Rywalizacji pomiędzy północą a południem położył kres dopiero Mentuhotep II - ponownie zjednoczył cały Egipt w roku 2050 p.n.e. Wydarzenie to uważa się za początek Średniego Państwa.